جنگ جهانی سوم، اگر روزی از کابوس سیاسی به واقعیت تبدیل شود، احتمالاً با یک اعلام رسمی و ناگهانی آغاز نخواهد شد؛ از جایی شروع میشود که یک خطای محاسباتی، یک حمله سایبری، یک موشک اشتباه، یا گسترش یک جنگ منطقهای، قدرتهای بزرگ را روبهروی هم قرار دهد. امروز سه نقطه بیش از بقیه جهان را نگران کردهاند: جنگ روسیه و اوکراین در اروپا، درگیری خاورمیانه و تنش در شرق آسیا، بهویژه اطراف تایوان و دریای جنوبی چین.
| خلاصه سریع مقاله | توضیح |
|---|---|
| محتملترین جرقه | تشدید جنگهای منطقهای و ورود مستقیم قدرتهای بزرگ |
| خطرناکترین سناریو | جنگ هستهای یا حمله به زیرساختهای حساس |
| میدانهای پرریسک | اوکراین، خاورمیانه، تایوان، دریای جنوبی چین |
| شکل جدید جنگ | ترکیب جنگ نظامی، اقتصادی، اطلاعاتی و جنگ سایبری |
| نتیجه کلیدی | جنگ جهانی بیشتر از یک «انفجار ناگهانی»، میتواند از زنجیرهای از بحرانها ساخته شود |
چرا جهان دوباره از جنگ بزرگ حرف میزند؟
دلیل اصلی این نگرانی، فقط زیاد شدن جنگها نیست؛ مسئله این است که جنگها به هم وصل شدهاند. یک حمله در دریای سرخ میتواند قیمت انرژی را بالا ببرد، یک بحران در تایوان میتواند زنجیره تولید تراشه را مختل کند، و یک حمله به نیروگاه هستهای در اوکراین میتواند اضطراب جهانی ایجاد کند. این همان نقطهای است که یک بحران منطقهای به بحران جهانی تبدیل میشود.
در همین فضا، هزینههای نظامی جهان نیز نشانهای مهم است. طبق گزارش SIPRI، هزینه نظامی جهانی در سال ۲۰۲۵ با رشد واقعی ۲.۹ درصدی به ۲۸۸۷ میلیارد دلار رسید و این یازدهمین سال پیاپی افزایش هزینههای نظامی بود. همین گزارش میگوید هزینه نظامی جهان در دهه ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ حدود ۴۱ درصد رشد کرده است.
سناریوی اول: جنگ روسیه و اوکراین و خطر برخورد مستقیم ناتو و روسیه
جنگ روسیه و اوکراین همچنان یکی از جدیترین مسیرهای احتمالی برای گسترش یک جنگ بزرگ است. دلیلش روشن است: در یک طرف روسیه، یک قدرت هستهای، قرار دارد و در طرف دیگر اوکراین از حمایت گسترده غرب برخوردار است. تا زمانی که این جنگ ادامه دارد، خطر برخورد مستقیم، حتی ناخواسته، میان روسیه و اعضای ناتو کاملاً صفر نیست.
نگرانی بزرگتر فقط میدان نبرد نیست؛ زیرساختهای هستهای اوکراین نیز بارها در معرض خطر قرار گرفتهاند. نیروگاه زاپوریژیا، بزرگترین نیروگاه هستهای اروپا، اگرچه برق تولید نمیکند، اما برای جلوگیری از گرم شدن سوخت هستهای همچنان به برق خارجی نیاز دارد. رویترز در ۶ ژوئن ۲۰۲۶ گزارش داد که خط برق این نیروگاه پس از یک آتشبس موقت با میانجیگری آژانس بینالمللی انرژی اتمی ترمیم شد.
این یعنی خطر جنگ هستهای همیشه به معنای شلیک مستقیم بمب اتمی نیست. گاهی حمله به زیرساخت، قطع برق، اشتباه محاسباتی یا بیثباتی اطراف یک نیروگاه میتواند جهان را وارد مرحلهای کند که کنترل آن سختتر از تصور سیاستمداران است.
سناریوی دوم: خاورمیانه و زنجیرهای از درگیریها
درگیری خاورمیانه از آن جهت خطرناک است که بازیگران دولتی و غیردولتی، مسیرهای انرژی، رقابتهای مذهبی، امنیت اسرائیل، مسئله ایران و حضور آمریکا در یک جغرافیای فشرده کنار هم قرار گرفتهاند. این منطقه بارها نشان داده که یک حادثه محدود میتواند به سرعت چند کشور را درگیر کند.
رویترز در ۹ ژوئن ۲۰۲۶ گزارش داد که دبیرکل سازمان ملل از تشدید دوباره خشونتها در خاورمیانه ابراز نگرانی کرد و خواستار احترام به آتشبسها در لبنان، ایران و غزه شد. به گفته آنتونیو گوترش در گزارش رویترز:
«همه حملات باید فوراً متوقف شود.»
اتحادیه اروپا نیز در موضع رسمی خود درباره خاورمیانه هشدار داده که تحولات ایران و منطقه گستردهتر، امنیت منطقهای و جهانی را تهدید میکند و خواستار کاهش تنش، خویشتنداری و حفاظت از غیرنظامیان شده است.
خاورمیانه میتواند نقطه شروع جنگ بزرگ باشد، چون جنگ در این منطقه فقط روی زمین اتفاق نمیافتد؛ در آسمان، در دریا، در بازار انرژی، در مسیر کشتیرانی و حتی در افکار عمومی جهانی ادامه پیدا میکند.
سناریوی سوم: تایوان و دریای جنوبی چین
شرق آسیا شاید آرامتر از اوکراین و خاورمیانه به نظر برسد، اما از نظر ژئوپلیتیک یکی از حساسترین نقاط جهان است. تایوان در قلب رقابت آمریکا و چین قرار دارد و دریای جنوبی چین یکی از مسیرهای حیاتی تجارت جهانی است.
در ژوئن ۲۰۲۶، تایوان رزمایشهایی برای شبیهسازی مقابله با حمله احتمالی چین برگزار کرد و رویترز گزارش داد که این رزمایشها با هدف واقعیتر کردن شرایط جنگی و تقویت بازدارندگی انجام شدهاند.
در دریای جنوبی چین نیز تنشها میان چین و فیلیپین ادامه دارد. فیلیپین در ژوئن ۲۰۲۶ از چین خواست سازه شناور خود را از نزدیکی اسکاربورو شول حذف کند و هشدار داد اجازه نمیدهد این منطقه به جزیره مصنوعی تبدیل شود. همین منطقه در مسیرهای مهم کشتیرانی قرار دارد و رویترز ارزش تجارت سالانه عبوری از دریای جنوبی چین را حدود ۳ تریلیون دلار گزارش کرده است.
| منطقه بحران | عامل اصلی خطر | چرا ممکن است جهانی شود؟ |
|---|---|---|
| اوکراین | تقابل روسیه و غرب | احتمال برخورد مستقیم روسیه و ناتو |
| خاورمیانه | ایران، اسرائیل، غزه، انرژی | درگیری همزمان نظامی، نفتی و دریایی |
| تایوان | رقابت چین و آمریکا | نقش تایوان در فناوری و موازنه قدرت آسیا |
| دریای جنوبی چین | مناقشه دریایی و تجاری | عبور مسیرهای کلیدی تجارت جهانی |
| فضای سایبری | حمله به زیرساختها | دشواری تشخیص مهاجم و پاسخ متقابل |
جنگ سایبری؛ جرقهای بدون دود و آتش
یکی از تفاوتهای جنگ آینده جهان با جنگهای قرن بیستم، نقش فضای دیجیتال است. جنگ سایبری میتواند بدون شلیک گلوله، شبکه برق، بانکها، بیمارستانها، فرودگاهها یا سامانههای دفاعی را مختل کند. خطر بزرگ اینجاست که حمله سایبری همیشه منشأ روشن ندارد؛ کشوری ممکن است حمله را به رقیب نسبت دهد و واکنش نظامی نشان دهد، در حالی که واقعیت پیچیدهتر باشد.
گزارش دفاع دیجیتال مایکروسافت در سال ۲۰۲۵ میگوید بازیگران دولتی در عملیات سایبری و نفوذ اطلاعاتی از روشهای پیشرفتهتر، هدفمندتر و مقیاسپذیرتر استفاده کردهاند و هوش مصنوعی را برای عملیات تأثیرگذاری گسترده به کار گرفتهاند.
جنگ سایبری شاید خودش جنگ جهانی را آغاز نکند، اما میتواند سرعت تصمیمگیری را بالا ببرد و فرصت مذاکره را کاهش دهد؛ درست همان چیزی که در بحرانهای بزرگ، خطرناکترین حالت ممکن است.
قدرتهای نظامی جهان و بازگشت سایه هستهای
قدرتهای نظامی جهان دیگر فقط به تعداد تانک، ناو و جنگنده تکیه ندارند. امروز ترکیب قدرت شامل موشکهای دوربرد، پهپادها، ماهوارهها، سامانههای ضدماهواره، توان سایبری و سلاح هستهای است. در چنین فضایی، بازدارندگی هم پیچیدهتر شده است.
طبق گزارش سال ۲۰۲۶ SIPRI، ۹ کشور دارای سلاح هستهای در سال ۲۰۲۵ برنامههای نوسازی و تقویت زرادخانههای خود را ادامه دادهاند. این گزارش موجودی جهانی کلاهکهای هستهای در ژانویه ۲۰۲۶ را حدود ۱۲٬۱۸۷ عدد برآورد کرده که حدود ۹٬۷۴۵ عدد آن در انبارهای نظامی برای استفاده احتمالی قرار داشته است. بر اساس همین گزارش، کریم حقاق، مدیر SIPRI، هشدار میدهد:
«وابستهتر کردن امنیت ملی به سلاح هستهای میتواند خطرات هستهای را بهطور چشمگیری افزایش دهد.»
این هشدار مهم است، چون جنگ هستهای الزاماً از تصمیمی دیوانهوار شروع نمیشود؛ گاهی از ترس، سوءبرداشت، فشار داخلی یا تصور اشتباه درباره نیت طرف مقابل آغاز میشود.
آیا جنگ جهانی سوم حتمی است؟
نه. نگرانی از جنگ جهانی سوم به معنای حتمی بودن آن نیست. اتفاقاً آگاهی از سناریوهای خطرناک میتواند مانع وقوع فاجعه شود. کشورها هنوز ابزارهای مهمی برای کنترل بحران دارند: دیپلماسی، تماسهای نظامی اضطراری، توافقهای کنترل تسلیحات، تحریمهای هدفمند، میانجیگری منطقهای و مدیریت مسیرهای انرژی و تجارت.
اما مشکل امروز این است که اعتماد میان قدرتها کاهش یافته و نهادهای بینالمللی با فشار زیادی روبهرو هستند. هرچه تنش بین کشورها بیشتر شود، احتمال اشتباه محاسباتی هم بالا میرود. در چنین وضعیتی، آینده جهان نه فقط به تصمیم رهبران، بلکه به سرعت بحرانها، قدرت رسانهها، بازار انرژی و حتی رفتار الگوریتمهای اطلاعاتی وابسته است.
لبهای که جهان نباید از آن عبور کند
جنگ جهانی سوم احتمالاً از یک نقطه واحد آغاز نمیشود؛ از اتصال چند بحران به هم زاده میشود. یک حمله در اوکراین، یک اشتباه در خلیج فارس، یک مانور خطرناک نزدیک تایوان، یک حمله سایبری به زیرساخت حیاتی یا یک حادثه در نیروگاه هستهای میتواند قطعهای از دومینوی بزرگتر باشد.
جهان امروز بیشتر از هر زمان دیگری مسلح، متصل و عصبی است. همین سه ویژگی، هم قدرت بازدارندگی را بالا برده و هم هزینه اشتباه را سنگینتر کرده است. پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که جنگ جهانی سوم از کجا شروع میشود؛ پرسش مهمتر این است که کدام بحران پیش از مهار شدن، به بحران بعدی وصل خواهد شد.
